Diş Protezi Türleri
Protezler, ağızda tutunma biçimlerine göre üç ana gruba ayrılır. Aralarındaki temel fark, desteği nereden aldıklarıdır.
Tam protez
Bir çenede hiç diş kalmadığında uygulanır. Üst çenede protez damağı da kapladığı için emme etkisiyle iyi tutunur. Alt çenede ise dil ve dudak hareketleri protezi sürekli zorlar; bu yüzden alt tam protezlerde tutunma her zaman daha zordur.
Bu, protezin ya da hekimin yetersizliği değil, anatomik bir gerçektir. Alt çenede tutunma sorunu yaşayan hastalarda iki implantla desteklenen protez, konforu belirgin şekilde artırır.
Bölümlü (parsiyel) protez
Ağızda bir kısım diş varken uygulanır. Kalan dişlere kancalar veya hassas tutucularla bağlanır ve çıkarılabilir.
Kalan dişlerin korunması bu tedavinin en kritik noktasıdır: protezin tutunduğu dişler ek yük taşır ve iyi temizlenmezse çürük ile diş eti hastalığına daha açık hâle gelir. Hassas tutuculu tasarımlar, metal kancaları gizleyerek daha estetik bir sonuç verir.
İmplant destekli protez
Protez, çene kemiğine yerleştirilen implantlardan destek alır. Çıkarılabilir (overdenture) ya da sabit olarak planlanabilir.
Damak kaplamasının azaltılabilmesi tat almayı ve konuşmayı iyileştirir; oynama ve düşme endişesi ortadan kalkar. Ayrıca implantlar kemiği uyararak erimeyi yavaşlatır. Tam dişsiz çenelerde bir günde sabit diş yaklaşımıyla aynı gün geçici sabit protez de mümkün olabilir.
Geçici (immediat) protez
Diş çekimiyle aynı seansta takılan protezdir. Hastanın dişsiz kalmaması ve sosyal hayatının aksamaması açısından değerlidir.
İyileşme sürecinde diş eti ve kemik şekil değiştirdiği için bu protez zamanla gevşer. Bu beklenen bir durumdur; iyileşme tamamlandığında uyumlama yapılır ya da kalıcı protez üretilir.
Protez Yapım Süreci
Protez, seri üretim bir ürün değil kişiye özel bir yapıdır. Süreç birden fazla seans gerektirir ve her seansın kendi amacı vardır.
Muayene ve planlama
Kalan dişler, diş eti sağlığı, kemik yüksekliği ve çeneler arası ilişki değerlendirilir. Panoramik röntgen kemik durumunu ve varsa gömülü kök parçalarını gösterir.
Bu aşamada implant destekli bir çözümün mümkün olup olmadığı da konuşulur; çünkü planlama sonrası geri dönmek zaman kaybıdır.
Ölçü ve çene ilişkisi
Önce ön ölçü, ardından kişiye özel kaşıkla hassas ölçü alınır. Hassas ölçü, protezin dokulara tam oturması için belirleyicidir.
Sonraki aşamada çenelerin birbirine göre konumu ve kapanış yüksekliği belirlenir. Bu ölçüm yanlış yapılırsa protez estetik olarak da fonksiyonel olarak da başarısız olur; yüz ifadesi değişir, çiğneme verimi düşer.
Prova ve teslim
Dişler mum üzerinde dizilir ve prova yapılır. Bu, protez tamamlanmadan önce diş rengini, boyutunu, dizilimini ve gülüş hattını görebileceğiniz aşamadır.
Prova aşamasında çekinmeden görüş bildirin; bu noktada yapılan değişiklikler kolaydır. Protez bitirildikten sonra estetik değişiklik yapmak çoğu zaman mümkün olmaz.
Kontrol seansları
Protez teslim edildikten sonra kontrol randevuları önemlidir. İlk günlerde vurma noktaları ortaya çıkar ve bunlar aşındırılarak giderilir.
Vuran bir proteze katlanmak doğru değildir; sürekli tahriş, diş etinde yara ve uzun vadede doku değişikliği yaratır. Rahatsızlık hissettiğiniz her noktayı bildirin.
Protez Kullanımı, Bakımı ve Alışma Dönemi
Protezin başarısı, üretimi kadar kullanımına da bağlıdır. İlk haftalar bir öğrenme sürecidir.
İlk günlerde ne beklemeli?
Ağızda dolgunluk hissi, tükürük artışı ve bazı seslerin farklı çıkması normaldir. Dil ve yanak kasları yeni yapıya alışmak için zaman ister.
Konuşmayı hızlandırmak için sesli okuma faydalıdır. Çiğnemeye yumuşak gıdalarla ve her iki tarafı aynı anda kullanarak başlayın; tek tarafla çiğnemek protezi devirir ve öğrenmeyi zorlaştırır.
Temizlik
- Her öğünden sonra protezi çıkarıp yıkayın
- Protez fırçası ve protez temizleyici kullanın — normal diş macunu çizer
- Lavabo üzerinde değil, su dolu bir kap üzerinde temizleyin
- Damak ve diş etlerini yumuşak fırçayla masaj yaparak temizleyin
- Sıcak suya koymayın; protez deforme olur
- Gece çıkarıp saklama kabında bekletin
Neden gece çıkarılmalı?
Protez altındaki dokular gün boyu baskı altındadır. Gece dinlenmeleri, kan dolaşımının düzelmesi ve dokunun sağlıklı kalması için gereklidir.
Sürekli takılı bırakılan protez altında mantar enfeksiyonu ve iltihaplı diş eti değişiklikleri gelişebilir. Protez, kuruyup deforme olmaması için temiz su dolu bir kapta saklanmalıdır.
Protez gevşediğinde
Zamanla kemik erimeye devam ettiği için protez ile doku arasında boşluk oluşur ve protez oynamaya başlar.
Bu durumda uyumlama (besleme) yapılır ya da protez yenilenir. Eczaneden alınan yapıştırıcılar geçici bir çözümdür; uzun süre kullanmak uyumsuz protezi ağızda tutarak kemik erimesini hızlandırır. Kalıcı çözüm için kontrol gerekir.
Protez Öncesi Ağız Hazırlığı ve Değerlendirme
Protezin ağızda nasıl duracağı, protez yapılmadan önceki hazırlık aşamasında büyük ölçüde belirlenir.
Muayenede Nelere Bakılır
Protez planlaması, ağızda kalan dişlerin tek tek değerlendirilmesiyle başlar. Hekim; dişlerin sallanma derecesini, çürük ve dolgu durumunu, kanal tedavisi geçmişini ve dişeti sağlığını inceler. Şüpheli kökler ve kırık diş parçaları protez öncesinde ele alınır, çünkü protez oturduktan sonra bu bölgelere ulaşmak zorlaşır.
Ağız içi muayeneye çoğu zaman radyografik inceleme eşlik eder. Kalan kemik yüksekliği, damak ve alt çene sırtının biçimi, ağız açıklığı ve dil hareketleri protezin tipini doğrudan etkiler. Aynı değerlendirmede kuru ağız, dişeti iltihabı, protez altı mantar enfeksiyonu gibi tabloların olup olmadığı da not edilir.
Diş Çekimi Sonrası Bekleme Süreci
Diş çekimi gereken hastalarda dişeti ve kemik, ilk haftalarda belirgin biçimde biçim değiştirir. Bu dönemde yapılan kalıcı protez kısa sürede boşluklu hale gelir. Bu nedenle çekim sonrasında iyileşmenin oturması beklenir; bekleme süresi çekim sayısına, kemiğin durumuna ve genel sağlığa göre kişiye özel belirlenir.
Bekleme döneminde hastanın dişsiz kalmaması için geçici protez uygulanabilir. Geçici protez hem çiğneme ve konuşmayı sürdürmeye yardımcı olur hem de iyileşen dokuyu korur. İyileşme tamamlandığında geçici protezden kalıcı çözüme geçilir; bu geçiş planlı bir adımdır, aksaklık değildir.
Planlamayı Etkileyen Başlıklar
- Ağızda kalan dişlerin sayısı, konumu ve destek verebilme kapasitesi
- Alt ve üst çene sırtlarının yüksekliği ile dişeti kalınlığı
- Kapanış ilişkisi ve çene ekleminde ağrı, ses veya kısıtlılık olup olmadığı
- Tükürük miktarı; ağız kuruluğu protezin tutunmasını zorlaştırır
- Genel sağlık durumu ve düzenli kullanılan ilaçlar
- El becerisi; protezi takıp çıkarmayı ve temizlemeyi doğrudan etkiler
- Hastanın günlük yaşamındaki beklentileri ve daha önceki protez deneyimi
Protezde Zamanla Ortaya Çıkan Değişimler
Protez sabit bir cihaz gibi görünse de altındaki doku yıllar içinde değiştiği için ilişki periyodik olarak yenilenir.
Gevşeme ve Astarlama İhtiyacı
Dişsiz bölgedeki kemik, üzerine gelen basıncın etkisiyle yıllar içinde yavaşça geriler. Protezin kendisi değişmediği için aradaki uyum bozulur ve protez oynamaya, yemek sırasında kaymaya başlar. Bu, protezin bozulduğu değil, altındaki zeminin değiştiği anlamına gelir.
Bu durumda çoğu zaman protezi yenilemek yerine iç yüzeyinin yeni doku biçimine göre yeniden uyumlanması yeterli olur; bu işleme astarlama denir. Astarlamanın zamanında yapılması, dengesiz basınç nedeniyle kemik kaybının hızlanmasını ve dişeti üzerinde yara oluşmasını önlemeye yardımcı olur.
Konuşma, Tat ve Öğürme Refleksi
Yeni protezin ilk günlerinde bazı seslerin farklı çıkması, dilin protez kenarlarına takılması ve tükürüğün artması beklenen tepkilerdir. Sesli okuma yapmak ve konuşmayı sürdürmek dilin yeni yüzeye uyum sağlamasını hızlandırır. Şikâyet ilk haftaları aşarak sürüyorsa protez kenarları ve kalınlığı hekim tarafından gözden geçirilir.
Üst çene protezlerinde damağın kaplanması tat algısını geçici olarak sönükleştirebilir; sıcaklık algısı da azalabilir. Öğürme refleksi belirgin olan hastalarda protezin arka sınırı ve damak bölgesindeki kalınlık ayarlanabilir, implant destekli tasarımlarda damak açık bırakılabilir. Bu nedenle şikâyetin türü kontrol randevusunda ayrıntılı anlatılmalıdır.
Protez Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
- Uyumsuz hale gelen protezi yıllarca kontrolsüz kullanmak
- Protezi evde makas, eğe veya benzeri aletlerle kendi kendine inceltmeye çalışmak
- Kırılan protezi yapıştırıcı veya ev tipi tutkallarla onarmaya kalkışmak
- Sıcak suda bekletmek veya kaynatarak temizlemeye çalışmak; protez biçim değiştirir
- Sert diş macunlarıyla ovmak; yüzeyde çizikler oluşur ve leke tutar
- Uyumsuzluğu yapıştırıcı miktarını artırarak örtmeye çalışmak
- Vurma ve yara oluşsa bile randevuyu ertelemek
