Tükürük yalnızca ıslaklık değildir; asidi nötrleştirir, mineyi onarır ve bakteriyi sınırlar. Azaldığında ağızda olan biteni ve neden hızlı çürük geliştiğini anlatıyoruz.
Tükürük, sağlıklıyken hiç düşünmediğimiz ama azaldığında ağızdaki her şeyi bozan bir sıvıdır. Hastaların bir kısmı ağzının kuruduğunu yalnızca rahatsızlık olarak görür; oysa kuruluk, çürük hızını birkaç kat artıran gerçek bir risk etkenidir.
Günde ne kadar tükürük üretiliyor?
Sağlıklı bir yetişkinde günde yaklaşık bir buçuk litre tükürük salgılanır. Bunun büyük bölümü üç çift büyük bezden gelir; ağız içine dağılmış yüzlerce küçük bez de sürekli olarak az miktarda salgı yapar.
Akış sabit değildir. Çiğneme sırasında en yükseğe çıkar, uykuda ise neredeyse durur. Bu yüzden gece boyunca ağız savunmasız kalır ve yatmadan önceki temizlik ayrı bir önem taşır.
Asidi nötrleştirme görevi
Şeker alındıktan sonra plak içindeki pH hızla düşer ve mine çözünmeye başlar. Tükürükteki bikarbonat ve fosfat tamponları bu asidi nötrleştirir; ortam yaklaşık yirmi-otuz dakikada güvenli aralığa döner.
Bu sürenin bilinmesi önemlidir; çünkü her ara öğün yeni bir asit atağı başlatır. Gün boyu sık sık atıştırmak, tükürüğün toparlanmasına hiç fırsat vermez. Çürük riskini belirleyen şey alınan şekerin miktarından çok bu atakların sıklığıdır.
Mineyi onarma görevi
Tükürük kalsiyum ve fosfat bakımından doygundur. Asit atağı sırasında mineden çıkan bu mineraller, ortam nötrleşince geri taşınır. Buna remineralizasyon denir ve erken dönem çürüklerin durdurulabilmesinin nedeni budur.
Florür bu sürece katıldığında oluşan kristal yapı, orijinalinden daha dayanıklı olur. Yani tükürük ile florür birlikte çalışır; biri olmadan diğerinin etkisi belirgin şekilde azalır.
Bakteriyi sınırlama ve yara iyileştirme
Tükürükte lizozim, laktoferrin ve immünoglobulin gibi savunma molekülleri bulunur. Bunlar bakteri sayısını baskılar ve mantar çoğalmasını sınırlar. Ayrıca sürekli akış, yüzeye yeni yapışmakta olan bakterileri mekanik olarak uzaklaştırır.
Ağız içi yaraların vücudun başka yerlerine göre daha hızlı iyileşmesinin bir sebebi de tükürüktür; içerdiği büyüme faktörleri doku onarımını hızlandırır.
Tat, çiğneme ve konuşma
Tat molekülleri ancak sıvı içinde çözündüğünde tat tomurcuklarına ulaşabilir. Ağız kuruduğunda tatlar silikleşir ve hastalar sık sık iştahsızlıktan yakınır. Aynı şekilde lokmanın yutulabilir hâle gelmesi de tükürüğe bağlıdır.
Konuşurken dilin ve dudakların rahat hareket etmesi de nemli yüzey gerektirir. Uzun süre konuşan mesleklerde ağız kuruluğu, ses kalitesini doğrudan etkiler.
Tükürük azaldığında ne olur?
Akış azaldığında bütün bu görevler aynı anda zayıflar. Sonuç, klinikte tanıdık bir tablodur: kısa sürede çok sayıda çürük, özellikle diş etine yakın kök yüzeylerinde ve ön dişlerin kenarlarında.
- İlaçlar: tansiyon, antidepresan, antihistaminik, idrar söktürücü
- Baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi
- Sjögren sendromu ve bazı otoimmün hastalıklar
- Kontrolsüz diyabet ve dehidratasyon
- Ağızdan solunum ve horlama
Akışı artırmanın yolları
Çiğneme en güçlü uyarandır. Şekersiz sakız, özellikle ksilitol içeren türü, yemek sonrası on dakika çiğnendiğinde akışı belirgin artırır ve asidi hızla nötrleştirir. Su içmek kuruluğu geçici olarak rahatlatır ama salgıyı artırmaz.
Kafein ve alkol idrar yoluyla sıvı kaybını artırdığı için kuruluğu derinleştirir. Sigara ise hem akışı azaltır hem mukozayı tahriş eder. Ağzı sürekli kuruyan bir hastada bu üçünün gözden geçirilmesi ilk adımdır.
Ağzı kuruyan hastada ne yapılır?
Öncelikle sebep araştırılır; ilaç kaynaklıysa hastanın kendi hekimiyle görüşülerek alternatif değerlendirilebilir. Diş tarafında ise koruma yoğunlaştırılır: yüksek florürlü macun, florürlü gargara ve daha sık kontrol randevusu.
Beslenmede de birkaç ayarlama gerekir. Kuru, ufalanan ve yapışkan gıdalar bu hastalarda hem yutmayı zorlaştırır hem diş yüzeyinde uzun süre kalır. Öğünlerin yanında su bulundurmak, gıdayı yumuşatmak ve şekerli atıştırmalıkları öğün dışına çıkarmamak belirgin fark yaratır.
Yapay tükürük ürünleri ve nemlendirici jeller özellikle gece rahatlama sağlar. Alkollü gargaralardan kaçınılır. Bu hastalarda altı aylık kontrol aralığı çoğu zaman uzundur; üç ayda bir görülmek daha uygundur.
