Parmak emme ve emzik kullanımı üç yaşından sonra sürdüğünde ön dişlerin öne itilmesine, açık kapanışa ve dar üst çeneye yol açabilir. Bırakma yaşı sonucu belirler.
Parmak emme ve emzik kullanımı, üç yaşından sonra devam ettiğinde diş dizilimini ve çene gelişimini etkilemeye başlar. En sık görülen sonuçlar üst ön dişlerin öne doğru itilmesi, ön dişlerin kapanmaması anlamına gelen açık kapanış ve üst çene kemerinin daralmasıdır. Alışkanlık üç yaş civarında bırakıldığında oluşan değişikliklerin önemli bir kısmı kendiliğinden düzelebilir; daha uzun sürdüğünde ise kalıcı hale gelme olasılığı artar.
Emme neden bu kadar etkili?
Diş ve çene konumu, üzerine binen kuvvetlerin dengesiyle şekillenir. Dişleri dışarıdan dudak ve yanak, içeriden dil iter; bu iki kuvvetin dengede olduğu yerde diş durur. Parmak ya da emzik ağza girdiğinde bu denge bozulur. Kuvvetin şiddetinden çok süresi belirleyicidir. Günde birkaç kez, kısa süreli emme genellikle iz bırakmaz. Buna karşılık gece boyunca saatlerce süren emme, düşük şiddette de olsa sürekli bir kuvvet uygulayarak dişleri ve gelişmekte olan kemiği yavaşça yeniden konumlandırır.
Ortaya çıkabilecek değişiklikler
- Üst ön dişlerin öne devrilmesi ve dudak kapanışının zorlaşması
- Ön bölgede dişlerin birbirine değmediği açık kapanış
- Emme sırasında yanak kaslarının baskısıyla üst çene kemerinin daralması
- Daralan üst çene nedeniyle arka bölgede çapraz kapanış
- Alt kesici dişlerin dil baskısıyla içeri yatması
- Konuşmada özellikle s ve z seslerinin bozulması
Emzik mi parmak mı daha az zararlı?
İkisi de aynı mekanizmayla etki eder, ancak emzik alışkanlığının bırakılması genellikle daha kolaydır çünkü emzik dışarıdan kontrol edilebilen bir nesnedir. Parmak her zaman çocuğun yanındadır ve çoğunlukla uykuya geçiş, yorgunluk veya kaygı anlarında devreye girer. Ortodontik açıdan bakıldığında belirleyici olan hangisinin kullanıldığı değil, alışkanlığın günde kaç saat sürdüğü ve kaç yaşına kadar devam ettiğidir. Ortodontik emzik biçimleri baskıyı bir miktar dağıtabilir, ama uzun süreli kullanımda etkiyi tamamen ortadan kaldırmaz.
Ne zaman bırakılmalı?
Emme refleksi bebeklikte normaldir ve kendini yatıştırma işlevi görür. İki yaşına doğru alışkanlığın azalması, üç yaş civarında tamamen sonlanması hedeflenir. Dört yaşından sonra süren alışkanlıklar ortodontik değerlendirme gerektirir. Kalıcı kesici dişler yaklaşık yedi yaşında sürer; alışkanlık bu yaştan sonra da devam ediyorsa oluşan bozukluk artık kendiliğinden düzelme şansını büyük ölçüde kaybeder ve ortodontik tedavi gündeme gelir.
Bırakma sürecinde işe yarayan yaklaşımlar
- Ceza ve utandırma yerine takvim, çıkartma gibi olumlu pekiştirme yöntemleri
- Alışkanlığın hangi durumlarda tetiklendiğini fark edip o anlarda alternatif sunmak
- Uyku öncesi rutini değiştirmek, ellerin meşgul olacağı bir düzen kurmak
- Süreci tek seferde değil, önce gündüz sonra gece olacak şekilde kademelendirmek
- Gerekli durumlarda hekimin önerdiği alışkanlık kırıcı apareyleri kullanmak
Uyku sırasında süren emme neden daha etkilidir?
Gündüz emme çoğu zaman kısa ve aralıklıdır; çocuk oyun ya da konuşma sırasında parmağını ağzından çıkarır. Gece ise emme kesintisiz sürebilir ve bu, saatlerce devam eden sabit bir kuvvet anlamına gelir. Diş hareketinde belirleyici olan kuvvetin büyüklüğünden çok sürekliliği olduğu için, gece emmesi ortodontik açıdan gündüz emmesinden daha fazla ağırlık taşır. Aynı nedenle bırakma sürecinde en son terk edilen ve en zor vazgeçilen aşama uyku öncesi emmedir. Bu aşamada zorlamak yerine uyku rutinini yeniden kurmak, çocuğun ellerinin meşgul olacağı bir düzen oluşturmak daha etkili sonuç verir.
Ne zaman hekime başvurulmalı?
Alışkanlık üç yaşından sonra sürüyorsa, ön dişler arasında kapanmayan bir açıklık fark ediliyorsa ya da çocuk kapanırken çenesini bir tarafa kaydırıyorsa değerlendirme gerekir. Konuşma seslerinde bozulma varsa dil ve dudak fonksiyonunun birlikte incelenmesi yararlı olur. Erken dönemde yapılan basit bir yönlendirme, ileride uzun sürecek bir tedavinin yerini alabilir. Ayrıca hekim, alışkanlığın hangi durumlarda tetiklendiğini aileyle birlikte değerlendirerek bırakma sürecine uygun bir plan kurabilir.
Oluşan bozukluk düzelir mi?
Alışkanlık erken sonlandığında, özellikle süt dişlenme döneminde, açık kapanışın kendiliğinden kapandığı sıkça görülür. Daralmış üst çene ise genellikle kendiliğinden genişlemez; bu durumda büyüme sürerken uygulanan genişletme apareyleri etkili bir çözüm sunar. Karar için çocuğun iskeletsel gelişim dönemi ve bozukluğun tipi birlikte değerlendirilir. Bu nedenle alışkanlık devam ediyorsa erken bir muayene, ileride gereken tedavinin kapsamını küçültür. Kliniğimizde çocuk diş hekimliği ve ortodonti değerlendirmeleri Muratpaşa'da yedi gün yirmi dört saat yapılabilmektedir.
