Sert, yumuşak, hazır ya da kişiye özel — plak seçimi rastgele değildir. Yanlış plak şikâyeti artırabilir; hangi durumda hangisi tercih edilir?
Gece plağı denince akla tek bir aygıt gelir, oysa farklı amaçlarla yapılmış birkaç tür vardır. Hangi türün seçileceği, sorunun kaslarda mı eklemde mi olduğuna ve dişlerdeki aşınmanın düzeyine göre belirlenir.
Plak ne işe yarar?
Plağın üç işlevi vardır: dişleri birbirinden ayırarak temas aşınmasını önlemek, çiğneme kuvvetini geniş bir yüzeye dağıtmak ve kasların dinlenebileceği bir konum sağlamak. Sıkmayı durdurmaz; sonuçlarını sınırlar.
Bu ayrımı bilmek beklentiyi doğru kurar. Plak takan bir hasta hâlâ sıkıyor olabilir; önemli olan aşınmanın dişlerde değil plakta gerçekleşmesidir.
Sert plak
Akrilikten yapılan sert plaklar, gece diş sıkma ve gıcırdatmada en sık tercih edilen türdür. Yüzeyi düzdür ve karşı dişlerin temas noktaları hassas biçimde ayarlanır; bu ayar plağın işe yarayıp yaramamasını belirler.
Dayanıklıdır, uzun yıllar kullanılabilir ve dişlerde istenmeyen hareket yaratmaz. Alışma süresi birkaç gecedir; ilk günlerde tükürük artışı ve konuşmada hafif değişiklik normaldir.
Yumuşak plak
Yumuşak plaklar daha konforlu gelir ve maliyeti düşüktür. Ancak esnek yapısı nedeniyle bazı hastalarda çiğneme refleksini uyarır ve sıkmayı artırabilir. Ayrıca aşınmaları hızlıdır ve temas ayarı sert plaktaki kadar hassas yapılamaz.
Yine de yeri vardır: kısa süreli koruma gereken durumlarda, sporcularda ve hafif şikâyeti olan hastalarda tercih edilebilir. Uzun vadeli çözüm olarak sert plağın yerini tutmaz.
Hazır plak mı, kişiye özel mi?
Eczaneden alınıp sıcak suda yumuşatılarak ısırılan hazır plaklar ucuz ve hemen erişilebilir. Buna karşılık ağza tam oturmadıkları için hem konforsuzdurlar hem de temas dengesizliği yaratabilirler.
Uyumsuz bir plak, kuvveti eşit dağıtmak yerine belirli dişlere yığar ve zaman içinde o dişlerde hareket ya da hassasiyet yaratabilir. Kişiye özel plak, ölçü alınıp laboratuvarda hazırlanır ve klinikte ayarlanır; asıl fark bu ayardadır.
Üst çeneye mi alt çeneye mi?
Her ikisi de kullanılabilir. Üst plak daha yaygındır ve daha stabil oturur. Alt plak ise daha az hacimlidir, konuşmayı daha az etkiler ve öğürme refleksi güçlü olan hastalarda daha iyi tolere edilir.
Seçim hastanın diş dizilimine, protez ve implant durumuna ve alışkanlığına göre yapılır. İkisi arasında genel bir üstünlük yoktur; uyumu ve ayarı doğru olan plak daha iyidir.
Özel amaçlı plaklar
- Ön ısırma plakları: kas gevşetmek için, yalnızca kısa süreli ve kontrollü
- Repozisyon plakları: disk yer değiştirmesinde eklemi konumlandırmak için
- Yumuşak spor koruyucuları: darbeye karşı, gece kullanımı için değil
- Horlama apareyleri: alt çeneyi öne alır, uyku hekimliğiyle birlikte planlanır
Bu plakların hepsi farklı bir amaca hizmet eder ve birbirinin yerine kullanılamaz. Horlama apareyi ile gece plağını karıştırmak, sık rastlanan bir hatadır.
Bakımı ve ömrü
Plak her sabah soğuk suyla ve yumuşak fırçayla temizlenir; diş macunu kullanılmamalıdır, aşındırıcıdır ve yüzeyde çizik bırakır. Sıcak su akriliği deforme eder ve plağın uyumunu bozar.
Haftada bir kez, protez temizleme tabletiyle kısa süreli bekletmek biriken tabakayı çözer. Plak ağızdan çıkarıldığında ıslak bırakılmamalı; nemli ortamda kapalı kutuda bekleyen bir plakta koku ve mantar üremesi hızla başlar.
Kuruduktan sonra havalandırılan bir kutuda saklanır. Sert plaklar bakımla yıllarca kullanılır; yumuşak plaklar genellikle bir-iki yılda yenilenir. Delinme, çatlama ya da oturmama durumunda kullanılmaya devam edilmemelidir.
Plak takmama sebebi genellikle nedir?
En sık sebep uyumsuzluktur: plak sıkıyorsa, öğürtüyorsa ya da sabah çene ağrısını artırıyorsa hasta birkaç gece sonra bırakır. Bunların hepsi ayarla çözülebilir sorunlardır ve plağı çöpe atmadan önce kontrol randevusu alınmalıdır.
İkinci sebep beklentinin yanlış kurulmasıdır. Plak ağrıyı ilk gecede kesmez; kaslardaki rahatlama genellikle iki-üç hafta içinde ortaya çıkar. Bu süre baştan söylendiğinde hastaların büyük çoğunluğu plağı kullanmaya devam ediyor.
