Diş eksikliği yalnızca estetik bir sorun değildir. Çiğneme kapasitesi düştüğünde beslenme değişir ve bu değişim genel sağlığa yansır.
Diş eksikliği beslenmeyi en çok, kişinin yiyecek seçimlerini farkında olmadan değiştirmesi yoluyla etkiler. Çiğneme kapasitesi azaldığında sert ve lifli gıdalar zorlaşır; taze sebze, kabuklu yemişler, elma gibi çiğnenmesi güç meyveler ve et yavaş yavaş tabaktan çıkar. Yerlerini genellikle daha yumuşak, daha işlenmiş ve karbonhidrat ağırlıklı gıdalar alır. Bu değişim ani olmadığı için çoğu kişi fark etmez; ancak aylar içinde alınan protein, lif, vitamin ve mineral miktarını düşürebilir.
Çiğneme neden sindirimin ilk basamağıdır?
Sindirim mideden değil ağızdan başlar. Çiğneme, lokmayı mekanik olarak parçalayarak yüzey alanını artırır ve enzimlerin etkili çalışmasına imkân verir. Tükürükteki amilaz nişastayı ağızda parçalamaya başlar. Yeterince çiğnenmemiş büyük lokmalar mideye ulaştığında sindirim daha yavaş ve zorlayıcı olur; bazı kişilerde şişkinlik ve rahatsızlık hissi ortaya çıkar. Ayrıca çiğneme, tokluk sinyallerinin oluşmasına da katkıda bulunur.
Hangi besinler ilk terk edilir?
- Et ve tavuk gibi lifli protein kaynakları; yerine yumuşak karbonhidratlar geçer.
- Çiğ sebzeler ve salatalar.
- Elma, armut gibi sert meyveler.
- Kabuklu yemişler ve tam tahıllı ekmekler.
- Kuru baklagillerin bütün halde tüketilen biçimleri.
Bu gıdalardan uzaklaşmak, protein, lif, demir, çinko ve B grubu vitaminlerin alımını azaltabilir. İleri yaşta kas kütlesinin korunması için protein alımı zaten kritik olduğundan, bu değişim özellikle önemlidir. Lif azaldığında bağırsak düzeni bozulabilir; işlenmiş karbonhidrat arttığında ise kan şekeri dengesi etkilenebilir.
Ağızdaki etkiler de zincirleme ilerler
Diş eksikliğinin sonuçları yalnızca beslenmeyle sınırlı kalmaz. Boşluğun karşısındaki diş zamanla uzar, komşu dişler boşluğa doğru eğilir ve kapanış bozulur. Bozulan kapanış, kalan dişlere dengesiz kuvvet bindirir ve onların da kaybedilme riskini artırır. Aynı bölgede çene kemiği erimeye başlar. Tek taraflı çiğneme alışkanlığı gelişirse çene eklemi ve çiğneme kasları da bu dengesizlikten etkilenir; bazı kişilerde eklem sesi, gerginlik ve baş ağrısı eşlik eder.
Kaç diş eksikliği fark yaratır?
Tek bir arka dişin eksikliği ilk bakışta önemsiz görünür, çünkü konuşma ve görünüm etkilenmez. Ancak çiğneme işinin büyük bölümü arka dişlerde yapılır ve her kaybedilen azı dişi, çiğneme yüzeyinin belirgin bir bölümünü ortadan kaldırır. Kayıplar biriktikçe kişi lokmayı daha uzun süre ağzında tutmak zorunda kalır, sonunda çiğnemeyi kısaltıp yutmayı tercih eder. Ön dişlerdeki eksiklik ise ısırma işlevini bozar; ekmek koparmak, elma ısırmak gibi hareketler mümkün olmaz. Karşılıklı temas eden diş çifti sayısı azaldıkça çiğneme verimi düşer, bu nedenle değerlendirmede yalnızca kaç diş eksik olduğu değil, kaç çiftin karşılıklı çalıştığı da incelenir.
Sosyal ve psikolojik boyut
Ön bölgedeki diş eksikliği konuşmayı ve gülümsemeyi etkilediği için, kişi farkında olmadan sosyal ortamlardan uzaklaşabilir. Toplu yemeklerden kaçınmak, hem beslenmeyi hem sosyal bağları zayıflatır. Ayrıca konuşmadaki değişiklik iletişimi zorlaştırabilir. Bu boyut çoğu zaman tıbbi değerlendirmede geri planda kalır, oysa yaşam kalitesi açısından belirleyicidir.
Ne yapılabilir?
- Eksik dişlerin sayısı ve yeri değerlendirilerek uygun restorasyon planlanmalıdır.
- Boşluk uzun süre bekletilmemeli; kapanış bozulmadan müdahale edilmelidir.
- Kalan dişlerin dişeti sağlığı korunmalı ve düzenli kontrol yapılmalıdır.
- Protez kullananlarda uyum düzenli olarak gözden geçirilmelidir.
- Beslenme geçici olarak kısıtlıysa yumuşak ama besleyici alternatifler seçilmelidir.
- Çiğneme kapasitesi geri kazanıldıktan sonra eski gıdalara kademeli dönülmelidir.
Restorasyon seçenekleri kısaca
- Tek diş eksikliğinde komşu dişlere dokunmadan implant tedavisi.
- Komşu dişler zaten kaplama gerektiriyorsa diş köprüsü.
- Çok sayıda diş eksikliğinde bölümlü ya da tam diş protezi.
- Uygun vakalarda implant destekli sabit çözümler.
Geçici dönemde beslenme önerileri
Tedavi süreci devam ederken beslenmeyi ihmal etmemek gerekir. Eti kıyma ya da yavaş pişirilmiş yumuşak formda tüketmek, sebzeleri buharda pişirip püre haline getirmek, baklagilleri çorba olarak almak ve süt ürünleriyle protein alımını desteklemek pratik yollardır. Meyveleri kabuğunu soyup rendelemek ya da kompostosunu yapmak vitamin alımını sürdürmeyi kolaylaştırır. Amaç, çiğneme zorlaştığı için besin çeşitliliğinden vazgeçmemektir.
Diş eksikliği, ertelendikçe çözümü zorlaşan bir durumdur. Erken planlama hem çiğneme kapasitenizi hem çene kemiğinizi korur. Eksik dişleriniz için seçenekleri konuşmak üzere Muratpaşa'daki kliniğimize başvurabilir, ani diş kaybı ya da travma gibi durumlarda 7 gün 24 saat açık olduğumuzu bilerek hareket edebilirsiniz.
